Aleksandra Đurić
 

CRNO-B(IJ)ELO PLUS CRVENO

(Viktor Radonjić, Aleksa Gajić, Žvakanje amalgama, Mostart, Zemun, 2011)

 

Svesnom bibliografskom nepreciznošću oličenom u ravnopravnom navođenju imena oba autora knjige Žvakanje smalgama – Viktora Radonjića i Alekse Gajića – namera nam je da najpre skrenemo pažnju na jednu nepravdu koja se čini ilustratorima, a zatim i ukažemo na ravnopravan odnos i podjednak udeo crteža i poezije u sinkretičkom karakteru ove knjige. U slučajevima ilustrovanih proznih ili pesničkih dela crtež se uglavnom svodi na prateći element, na značenjskom planu element drugorazrednog značaja. Međutim, u knjizi Žvakanje amalgama njeni likovni i jezički delovi predstavljaju semantičke ekvivalente. Pošto nam vanliterarne pojedinosti nisu poznate, ne možemo ni tvrditi da li je reč o prevođenju likovnog u poetsko ili poetskog u likovno. Zapravo, za razmatranje estetskog, stilskog i značenjskog, poznavanje takve pojedinosti nije ni bitno. Prema tome, za knjigu Žvakanje amalgama možemo reći da predstavlja likovno-pesničko delo sastavljeno od dvadeset crteža i isto toliko pesama, pri čemu crtež prethodi jezičkom ekvivalentu čineći sa njim jedinstvenu sinkretičku celinu.

Nasuprot tematsko-motivske raznolikosti ova zbirka poseduje visok stepen stilske ujednačenosti. Već samim naslovom postavljen je jedan od ključnih stilskih postupaka koji se uz nekoliko karakterističnih varijacija ponavlja u likovnoj i jezičkoj realizaciji. Naime, naslov Žvakanje amalgama – ono što u funkcionalnom smislu omogućava žvakanje, postaje predmet žvakanja – postavlja paradoks kao ključni stilski princip koji se realizuje, u nešto jednostavnijem obliku, kao kontrast ili pak, u nešto efektnijem obliku, kao oksimoron. U jezičkom materijalu primeri za to su brojni: Šoljica prosuta po kafi (str. 7), Krunica iz pozlate (str. 9), Lascivne nevinosti (str. 5), Zatvoreni vid (str. 19), Otac/ Možda i ne postoji/ Življi nego ikad (str. 21), Dojkama/ Istrgnutim/ Što mole za usta/ Nečijeg deteta (str. 31), Stena od paperja (str. 33) itd. Dakle, konstitutivni princip svih ovih, ali i mnogih drugih primera koje nismo naveli, predstavlja međusobno isključivanje sastavnih delova ili inverzivnost stvarnosnih odnosa i logike na kojoj ti odnosi počivaju. Takav postupak na značenjskom planu dovodi do tematizovanja stvarnosno alogične egzistencije, a time i do pobune protiv utvrđenih ontoloških kriterijuma. Na primer: Imam te/ Kada mislim/ Da te najmanje imam (str. 33). Ili: Otac/ Možda i ne postoji/ Življi nego ikad (str. 21). Prividni paradoks, zapravo je postupak otkrivanja novog kvaliteta egzistencije – u stvarnosnom odsustvu treba tražiti novu vrstu ontologije koja se samo naslućuje. Upravo u takvom misaonom okruženju, determinišući mesto svog postojanja, lirski subjekt prelazi put od neodređenog negde do zaključka o sopstvenom postojanju u stvarnosti kao nagoveštaju: Tu sam/ Negde (...) A zapravo/ Nisam/ U dodiru/ Pokretu/ Pogledu/ Tu sam/ Kao naznaka (str. 35). Dakle, stvarnost ne otkriva suštinu postojanja, već samo daje njene naznake i nagoveštaje. Tražiti konačne odgovore u takvom svetu znači pristati na poluistine: Bežim od odgovora/ Dogovora/ Konačnog (...) Dok igramo se istinama/ O posvećenju/ Osvešćenju/ Početnog mraka (str. 33). Bežanje od konačnog odgovora zapravo je nepristajanje na konvencionalne istine, nepristajanje na igranje istinom.

Oslobođen odgovornosti praktične efikasnosti poetski jezik ne mora trajno i jednoznačno imenovati, jer takvo imenovanje predstavlja konvencionalnu nužnost – „konačni dogovor“. U tom smislu, Viktor Radonjić donekle sledi Bartovu ideju uskraćivanja smisla. „To znači da se pisac trudi da umnoži značenja i da ih pritom ne ispuni i ne zatvori, i da se služi jezikom kako bi sačinio jedan uzbudljivo označavajući ali konačno nikad označen svet.“¹

Gotovo sa identičnom stilskom i značenjskom doslednošću realizovani su i crteži u zbirci. Crno-beli svet prožet crvenim tragovima jednostavnost je konvencionalnih istina – nešto je ili crno ili belo – iz kojih se cedi život, izmiče kanonizovanju i rasprskava životnom energijom. Kao i u pesmama: crno-belo je ono što je statično, ono što se ne menja, okamenjeno i kanonizovano, a crveni najčešće amorfni oblik ili fluidni preliv nekog već postojećeg oblika naznaka je postojanja. U pesmama ta životna energija često dobija oblik telesnosti i erotičnosti – Prepoznajem li te/ U zagrljaju/ Čvrstom/ Mekom (str. 33), U beloj noći/ Višak blizine/ Rasprskava svanuće (str. 5), Nabiranje postelje/ Nemir topline/ Pamučni oklop/ Pečati/ Pokidano disanje (str. 13).

Stilska i značenjska saglasnost između likovnih i pesničkih delova ove zbirke čine je dvomedijskim umetničkim ostvarenjem. Reč nije o međusobnom dopunjavanju likovnih i pesničkih elemenata, niti o međuzavisnosti koja bi ukinula i narušila estetsku samostalnost pojedinačnih elemenata zbirke, već o svojevrsnoj transformativnosti i pretakanju likovnog u pesničko i pesničkog u likovno.

1 Rolan Bart, Književnost, mitologija, semiologija, Nolit, Beograd, 1979, str. 179

Aleksandra Đurić (1984, Gornji Milanovac) završila je osnovne studije srpskog jezika i književnosti na Filološko-umetničkom fakultetu u Kragujevcu i master studije srpske književnosti i jezika na Filološkom fakultetu u Beogradu. Na konkursu zrenjaninskog časopisa Ulaznica u kategoriji za esej 2007. godine dobila je drugu nagradu, a 2009. na Disovom proleću u Čačku prvu nagradu za esej.