Marko Stojkić

 KLINGOLOGIJA

Uvod u poeziju Tomasa Klinga

Da bih Agonovim čitaocima što bolje predstavio Tomasa Klinga, sigurno jednog od najznačajnijih i najuticajnijih nemačkih pesnika u poslednjih tridesetak godina, uprkos prvobitnoj nameri da se ograničim isključivo na prevodilački i istraživački rad, nalazim za shodno da na ovom mestu ipak skiciram mali orijentir ili, da se poslužim Klingovim rečnikom, itinerarium.

Što se tiče osnovnih obeležja Klingove poezije i poetike, teško da bi se našao neko ko bi mogao da ih apstrahuje bolje od Hermana Kortea, koji ga je kao kritičar i istoričar književnosti pratio tokom cele književne karijere. Korte nam u šest tačaka otvara Klingove najznačajnije aspekte – počev od onog kulturološkog rebellion, od promene paradigme  u nemačkoj poeziji osamdesetih godina, preko zvučnih i likovnoumetničkih aspekata, tradicijskih linija na koje se nadovezivao, doživljaja poezije kao umetnosti pamćenja i jezičke arheologije, sve do Klingove prevodilačke prakse. Ukratko bi se sve to moglo svesti na izraze kao što su: oživljavanje jezika, dinamizacija jezičkog materijala, istraživačka i jezičko-zanatska strast. A ako je reč o opširnijoj razradi svakog od ovih aspekata, o njima već postoje i čitave studije, što svakako svedoči o odgovornosti nemačke stručne književne javnosti, o spremnosti da se blagovremeno uoče i temeljno prouče savremene književne pojave. Korteov tekst u svakom slučaju preporučujem kao kompetentan i lucidan uvod u –  ako smem da neologiziram – klingologiju.

Upravo ovde dolazim do paradoksa, do onog opšteg mesta o posebnosti jednog tako nekonvencionalnog umetnika kao što je Kling. Jer teško da je osamdesetih godina pišući i objavljujući recimo pesme o kultnom pankerskom klubu Ratinger Hof mogao da zamisli da će za relativno kratko vreme biti do te mere kanonizovan da će njegove pesme biti ne samo neizostavne u antologijama, već da će na primer i prilično seksualno eksplicitna pesma „ali aneta“ ući i u gimnazijske udžbenike o ljubavnoj poeziji. Tajna ovog paradoksa, čini mi se, ne leži samo u onom rebellion koji je Kling osamdesetih sa sobom doneo, a koji bi se mogao uklopiti u ikonografiju pank-supkulture. Pop i tzv. andergraund-književnosti bilo je, naime, i mnogo pre Klinga, ali se obično služila mimetičko-verističkim postupcima, koji su u Klingovom slučaju, ako ih i ima, samo polazišta za dalje jezičke dinamizacije. Sa druge strane, andergraund- ili pop-književnost najčešće je bila deo matrice ili – kako to kaže Milivoj Solar – mita o književnoj dekadenciji, koja bi svojom estetikom propadanja trebalo da bude suprotstavljena osvajački usmerenoj avangardi. Kod Klinga, u njegovim prvim knjigama, kojima je prvobitno osvojio epitet pank-pesnika, i pored andergraund-ikonografije na sadržajnom planu ne postoji ni malo od katastrofičnosti, nihilističkog polaganja oružja ili flegmatičnosti, naprotiv. Njegov pristup je obojen ničeanskom „intelektualnom vedrinom“, na planu „štimunga“ vladaju parodičnost, humor, igrivost. Uprkos očigledno osnovanom dovođenju u vezu sa pop i pank kulturom, o čemu nam u ovom tematu govori esej Ena Štala, Klingova poezija je plod visoke jezičke osvešćenosti koja mu, svesna tradicijskih razvoja i ćorsokaka, nije dozvolila zapadanje niti u kliše dekadentnog nihilizma niti u eksperimentalno ili simbolističko-hermetičko otupljivanje jezičke preciznosti. Interesantno u tom pogledu je i Klingovo oslanjanje na iskustva ekspresionizma, dadaizma i Bečke grupe, to kako je ove divergentne pesničke prakse u svojim pesmama pretapao u novu i jedinstvenu leguru.

Došle su, dakle, osamdesete godine i pesnici nove subjektivnosti (sin. nove sentimentalnosti) – ili, pežorativno, razočarani šezdesetosmaši – otpevali su svoje. Njihov jezik je postao predvidljiv, narativno-mimetičan, trom, a njihove okupacije, uprkos naporima da pronađu izlaz iz sveopšte katastrofičnosti, nisu uspele da ih izvedu iz patetične pozicije proročice Kasandre. Eksperimentalna i jezičko-skeptična poezija iz šezdesetih bila je odavno istrošena i od prvobitne senzacionalnosti svedena na prazni formalizam. Nastavljačima pop i hipi tradicije iz sedamdesetih presušila je ideološko-istorijska motivacija. I teren je bio spreman. Publika je očigledno očekivala poeziju s jedne strane oštru, neposrednu, plebejsku, a s druge strane veštu, performativnu, artističku. I došao je Kling. Pobunjenik i artista.

Dvadesetak godina Klingove književne karijere, njegovog književnog prisustva (od oko 1985. pa do prerane smrti 2005.), moglo bi da se svede na onaj kanonski stereotip: književni razvoj sa progresivnim gubitkom na energičnosti i ekspresivnosti i progresivnim dobitkom na dubini i promišljenosti. Usudiću se da ovaj postulat o „psihologiji književnog razvoja“ dovedem u pitanje. Jer je Kling o poeziji još te 1985, da malo preteram, znao sve. Radilo se samo o različitim stilskim strategijama, performativima, različitim načinima da iz godine u godinu izrazi ono što je hteo. To što se njegov izraz osamdesetih poklapao sa terminologijom i gestom jedne pop-supkulture, a što je posle dvehiljadite, recimo u ciklusu o njujorškom 11. septembru „Menhetn, usna duplja br. 2“, bio vrlo sličan celanovskoj jezičkoj transcendentalnosti, samo su dva lica istog novčića. Ovo postaje očigledno ako se ima u vidu Klingov pasionirani istraživački i zanatski rad, to kako je prikupljao jezički materijal, proučavao etimologiju, rečnike i leksikone, prikupljao fotografsku, novinsku i likovnoumetničku građu i obrađivao je, pretežno nemimetičkim postupkom. Kling je, elem, još kao pank-pesnik bio i poeta doctus, što se retrospektivno sa sigurnošću može uočiti. Isto tako, esejistički radovi koje je tokom godina objavljivao u sve većem broju samo su prostor koji kanonizacija pesniku po pravilu dodeljuje i ne moraju obavezno da znače i progresiju u „književnom sazrevanju“.

Predstava o književnom razvoju kao postupnom osvajanju puta ka „kamenu mudrosti“, a po cenu potpunog odricanja stilskog poleta i umetnosti u smislu „umeća“, počiva na – u velikoj meri – veštačkoj dihotomiji koja se u različitim periodima i u različitim kontekstima označavala sledećim krajnosnim parovima, ne obavezno i semantički analognim: forma i sadržaj, označitelj i označeno, mimeza i trop. Na jednoj strani se, dakle, grupiše retorički, stilski i „čisto“ jezički element, dok se na drugoj strani platonovski izdvajaju dijalektičko-metafizičke „suštine“, značenja koja bi, pretpostavlja se, trebalo da postoje nezavisno od jezika, koja bi jeziku trebalo da budu nadređena i kojima bi jezik trebalo da stremi. Ovakve dihotomije moguće su samo uz instrumentalno shvatanje jezika i čvrstu veru u postojanje izvanjezičkih suština i značenja. Tako sedokosi mudrac ne govori mnogo jer jednostavno „zna“. A „zreli“ pesnik govori jednostavno jer uz malo reči dolazi do „značenja“. Nevolje nastaju ako kažemo da nema značenja izvan jezika, da jezik nije instrument nego jedina riznica značenja, ako dozvolimo sebi da izgovorimo ono Vitgenštajnovo: „Granice moga jezika granice su moga sveta“, pa i da odemo dalje i kažemo: da bih osvojio svet, moram da osvojim jezik. Integrisana iskustva Bečke grupe i jezičkih skeptičara bila su za Klinga conditio sine qua non, nije ih čak smatrao ni vrednim pomena, to je za njega bila rana lektira. Gore navedene dihotomije nadvladavaju se „jezičkom arheologijom“, proučavanjem jezika i njegovim montiranjem na način da bude naelektrisan, prijemčiv, superioran, da generiše značenja. Jer značenja nisu metafizički data, ona nisu kamen mudrosti u smislu alhemičarskog asketskog ideala, značenja se osvajaju jezičkim dinamizacijama. Kling je kroz godine na različite načine osvajački dinamizirao jezik. Forma i sadržaj na taj način ne postoje jedno bez drugog, ne mogu se čak ni razgraničiti. A književni razvoj ostaje večiti rad na jeziku, bez bojazni da će se zbog toga zatvoriti u formalizam.

Jasno je da ovakav jezikocentrični pristup može da odvede u ćorsokake, od kojih bi se jedan mogao nazvati „hermetično odeljenje“, a drugi „eksperimentalna poezija“. U knjizi Itinerar, kruni svog esejističkog rada, Kling se u eseju „Dosije hermetizma“ vrlo vešto kloni ovih krajnosti. Na praktičnom planu, čak i u najzatvorenijim pesničkim konstrukcijama, i u najkomplikovanijim montažama, Kling ove krajnosti nadvladava time što nastoji da sačuva usmenost. Bilo da je reč o uvođenju slenga, čestih prekida, narativnih upada, parodičnih citata, doskočica, ili o razvijanju složenih slikovnih kompozicija, usmenost je postavljena kao prvi i najvažniji sloj tela pesme, ona suvereno krči put do percepcije čitalaca. Pored usmenosti, od presudnog značaja za Klinga bio je i performativni element. Jezik mora da bude pokretan, živ, da se dinamizira u „jezičku instalaciju“ da bi uopšte bio vredan da se predoči čitaocu. Da bih ovaj performativni imperativ bar donekle dočarao, izdvojio sam i preveo iz Itinerara „Jezičku instalaciju broj 2“. U njoj se usput može uočiti još jedan Klingov zahvat, koji je primenjivao skoro uvek kada je govorio o tradiciji, a koji možda najbolje formulišu fon Amon i Trilke: „Njemu nije stalo do istorijsko-kritičke egzegeze već do jednog punktualnog kratkog spoja, u kojem se dešava istorizacija sopstvenosti i aktualizacija istorijskog“. Kling će tako pisati o plesno-pevačkim ritualima primitivnih plemena, o njihovim „kvotama gledanosti“, kao da se dešavaju u realtime-u, dok će istovremeno za ono što je najrevolucionarnije i najinovativnije u sopstvenoj poetici uspostavljati neočekivane paralele sa Helderlinom, Horacijem, Katulom. Klingovi eseji, kao ni njegove pesme, ne traže kamen mudrosti, sve je to dakle jedna velika „jezička instalacija“, jezički performans. Fizički performans, histrioni element, samo je nastavak jezičkog. Klingovi maestralni, često i senzacionalni nastupi, njegova čuvena čitanja samo su konsekventna nadogradnja njegovih „jezičkih instalacija“.

Marko Stojkić je rođen 1981. godine u  Smederevu. Od 1997. do 2011. živeo u Beogradu. Trenutno živi u Nemačkoj (Kincelzau), gde radi kao lekar. Poeziju je objavljivao u časopisima Polja, Letopis Matice srpske Koraci, kao i na internetu. Objavio zbirke pesama: Laki bolovi (Mostart, Zemun, 2011) i Šecele (Povelja, 2013). Prevodi sa nemačkog jezika, uglavnom savremenu poeziju.

Objavljivao u Agonu:

Agon br. 9 – izbor iz poezije
Agon br. 11 – Identitet kao kretanje
Agon br. 14 – Stvaralački tabu
Agon br. 19 – Neli Zaks ili mogućnost poezije nakon genocida
Agon br. 21 – Asketa sprovodi praksu