BOJAN VASIĆ

 

PREPOROD BRITANSKE POEZIJE

 

          Poeziju koja je nastajala tokom 60-ih i 70-ih godina u Velikoj Britaniji možemo podeliti na dve, dosta jasno profilisane, i međusobno suprotstavljene struje. Prva pesnička struja je ostvarila kontinuitet sa antimodernističkim poetskim nasleđem 50-ih godina, sa pesništvom autora Pokreta, kao što su Filip Larkin (Philip Larkin), Kingsli Ejmis (Kingsley Amis) ili Tom Gan (Thom Gunn) i bila je od samih početaka prihvaćena, kako u širim čitalačkim krugovima, tako i u stručnoj javnosti i školskim programima. Druga se oslonila na radikalne poetske prakse američkih i engleskih modernista međuratnog perioda, na poetiku Ezre Paunda (Ezra Pound), ranog Eliota (T.S. Eliot), Vilijama Karlosa Vilijamsa (William Carlos Williams), kao i britanskog nadrealiste Dejvida Gaskojna (David Gascoyne) i Dilana Tomasa (Dylan Thomas). Ništa manje, ova struja se oslanjala i na iskustva savremena nastanku njihovog sopstvenog poetskog diskursa, pre svega u direktnom ugledanju i kroz stalnu interakciju sa nekim od američkih anti-akademskih pesnika (pre svega sa bitnicima, pesnicima njujorške škole i Blek Mauntin koledža).
          Pesnički predstavnici prve naznačene pesničke struje – Ted Hjuz (Ted Hughes), Silvija Plat (Sylvia Plath), Šejmas Hini (Seamus Heaney), Tom Polin (Tom Paulin), Pol Maldun (Paul Muldoon) – kao i njihovi prethodnici i nastavljači, prisutniji su u britanskoj kulturnoj javnosti od predstavnika druge struje – Roj Fišer (Roy Fisher), Bob Kobing (Bob Cobbing), Dž. H. Prin (J.H. Prynne), Li Harvud (Lee Harwood), Erik Motram (Eric Mottram), Tom Rovort (Tom Raworth) –  čiji su predstavnici dugi niz godina bili isključeni iz velikih književno-istorijskih pregleda i visokotiražnih antologija engleske poezije. Tako su pesnici, pripadnici prve struje, prevedeni i na srpski jezik, bilo u zasebnim knjigama ili putem jedine dve do sada objavljene antologije engleske poezije XX veka, koje su priredili Svetozar Brkić i Miodrag Pavlović (Antologija savremene engleske poezije, drugo dopunjeno izdanje, 1975. godine) i Srba Mitrović (Antologija engleske poezije 1945-1990, objavljene 1992. godine), bilo kroz kraće priloge u časopisima.
         Poezija nijednog od ključnih pesnika druge struje engleskog pesništva, nazvane Preporod britanske poezije (British Poetry Revival), nije do sada bila, prema saznanju autora ovog teksta, prevedena na srpski jezik.
        Sam termin British Poetry Revival prvi put su upotrebili 1965. godine urednici andergaund časopisa za poeziju Poetmeat, Tina Moris (Tina Morris) i Dejv Kanlif (Dave Cunliffe), kao oznaku za raznorodne poetike pesnika panoramski prikazanih u osmom broju tog časopisa, oznaku koju je kasnije prihvatio čitav niz teoretičara, kritičara i pesnika. Ovaj, prilično veliki broj pesnika koji mogu biti označeni kao nosioci ovog pokreta, i koji se mogu obeležiti pomenutim terminom, nikada se nisu formirali kao jedinstvena grupa, niti su imali dovoljno sličnu poetiku, da bi im se mogla pripisati pripadnost konkretnoj pesničkoj školi. Ovako širok, pa i nedovoljno deskriptivan naziv upotrebljen je kako bi obuhvatio raznorodno bujanje alternativne pesničke proizvodnje, za koju zvanične akademske i kritičarske instance, kao i kulturni mediji, nisu imali puno sluha.
        Pitanje je da li se poetika ovog pokreta može pobliže definisati, osim kroz povlačenje nekih sumarnih linija, i traženja, u nekoj vrsti strukturalne analize, zajedničkih crta većine autora. Preporod je, za početak, najlakše negativno odrediti kao otpor, pre svega, onome što su predstavljali pesnici Pokreta, prisutan koliko na planu implicitne poetike, toliko i kroz sprovođenje potpuno različitog tipa pesničke prakse. Takođe, moguće je pobliže odrediti glavne odlike Preporoda i analizom načina na koji su njegovi predstavnici pročitali radikalno modernističko i avangardno međuratno nasleđe, kao i uočavanjem zajedničkih crta između, već pomenutih, britanskih i američkih savremenika.
      U ocrtavanju razlika između pesnika Pokreta i pesnika Preporoda, ne bi bilo dovoljno izvršiti samo formalnu analizu razlike upotrebljenih izražajnih sredstava, jer bi nas to odvelo u jednostrano oslikavanje jedne formalistički zatvorene, unutar-književne evolucije izražajnih sredstava, autonomne spram ostatka društva. S druge strane, književne promene nisu ni običan izraz određene političko-ekonomske sfere, koja u odnosu na oblast kulture jeste primarna, ali nikako nije i potpuno određujuća. Takođe, treba uzeti u obzir i to da su i politička, kao i ekonomska teorija samo diskursi, teorije u istoj meri u kojoj je to i književna teorija, diskursi koji simulakrumski plutaju na mestu nepostojeće 'objektivne' stvarnosti. Odnose među ovim diskursima je, najpre, sasvim teško i načelno teorijski odrediti. Takođe, ovde je moguće navesti samo neke površne činjenice, parafrazirati određena mišljenja; dati potpuniji uvid u kretanja u britanskoj poeziji u poslednjih pola veka zahtevalo bi prevođenje ogromnog broja kako poetskih, tako i teorijskih tekstova. Pomenuta antologija Srbe Mitrovića, sa velikim brojem nedovoljno kontekstualizovanih imena, iza kojih stoji tek po nekoliko pesama, trenutno je jedini vodič u ovu oblast koji postoji na srpskom jeziku.
        Ono što, u svakom slučaju, prvo primećujemo kada uporedimo tekstove jedne i druge pesničke formacije, kao i ono što te tekstove okružuje, misleći istovremeno i na pesnikov odnos prema tim tekstovima, na autopoetičke izjave, na način izvođenja sopstvenih pesama kao i na samo kulturno i društveno mesto koje su različiti autori zauzimali i sa kojih su se oglašavali, jeste niz jasno ocrtanih, direktnih opozicija i suprotstavljanja.
        S jedne strane, Larkin je, na primer, objavljivao retko, po jednu zbirku na svakih deset godina, i to kod velikih izdavača; antologije u kojima su sabrani autori koji pišu u tradiciji Pokreta kao i njihove knjige pesama, prodaju se i danas u velikom broju primeraka, pod imenom renomiranih izdavača (knjige Šejmasa Hinija danas čine dve trećine prodaje svih poetskih izdanja u Velikoj Britaniji). Sa druge strane, tekstovi pesnika Preporoda izlazili su u malim tiražima, često kod nezavisnih izdavača od kojih su najpoznatiji Writters Forum, Goliard i Fulcrum i u manje poznatim časopisima  Migrant, English Inteligencer, Grosseteste Rewiev koji su, budući bez institucionalne podrške, lako nestajali, naročito krajem sedamdesetih godina, kada su zbog ekonomske recesije i promene čitave britanske političke scene, ostajali bez izvora finansiranja. Dobar broj njihovih knjiga je, sudeći i po izjavama samih autora, i dalje teško dostupan. Mada je ova avangardna linija britanskog pesništva danas mnogo poznatija, čak prisutna i kao predmet akademskog proučavanja (deo autora, takođe, zauzima univerzitetska mesta), ona je u trenutku kada se početkom šezdesetih javila za širu publiku bila praktično nevidljiva.
         Postoje, takođe, i znatne razlike u načinu na koji se formira tekstualni subjekt u dve pomenute paradigme. U jednoj od najbitnijih antologija pedesetih godina, preko koje su se pesnici Pokreta u velikoj meri i oformili kao grupa, The New Lines (1956), u više od polovine tekstova, kao glas tekstualnog subjekta zastupljeno je pesničko mi. Antimodernistički protest ispoljio se i kroz izbegavanje svake pesničke strategije koja se mogla poistovetiti sa larpurlartizmom, ili bilo kojom drugom vrstom radikalno subjektivističke lirike, karakteristične za većinu pesnika moderne. Ovo je uticalo na formiranje jednog jasnog i uobličenog tekstualnog (ego) subjekta, koji se trudio da pokaže da je pesnik tek običan 'čovek iz susedstva'. Ipak, to je ostvareno preterano konvencionalnim, za široku publiku, zapravo zatvorenim i stranim, time nekomunikativnim jezikom. Larkin, na primer, piše elegantnim, svedenim, blago ironičnim tonom, služeći se kolokvijalnom leksikom i uobičajnom sintagmom, trudeći se da ostane, ritmom i dužinom stiha, u okvirima jampskog pentametra i klasičnog tonaliteta jezika engleske književnosti. Njemu je najvažnije da u strogoj a, za ova metrička merila, prirodnoj formi, izrazi obična, opšteljudska, tipična, i što je najvažnije, u svesti  pred-jezički data i postojeća osećanja, koja pesma ima za cilj da potakne kod čitaoca.
          S druge strane, vidno je kako pesnici Preporoda, po prvi put šire okupljeni na jednom mestu 1969. godine u antologiji Majkla Horovica (Michael Horovitz) Children of Albion: Poetry of the Underground in Britain (naslov sadrži 63 autora), neprestano eksperimentišu sa jezikom, konstruišu značenja, ludistički se poigravajući nasleđenim društvenim konstrukcijama svesti i konvencijama, osluškujući živi jezik ulice, razvijajući uvek subjektivne i nesvodivo osobene doživljaje jezika ili prostora u koji su bačeni, ili koji sami biraju da opišu. Služe se često, za vladajući ton u književnosti, neprimerenim jezikom, trude se da obogate i oneobiče sopstvenu leksiku, kao i da budu što inventivniji na formalnom nivou. Takođe, oni se ne bave samo pesništvom; veliki broj njih se bavi i vizuelnim umetnostima, kao Bob Kobing, ili, recimo, muzikom kao Roj Fišer. Većina ovih pesnika su i dobri verbalni izvođači poezije, poput bit-performera Adriana Henrija (Adrian Henri), Rodžera Makgaua (Roger McGough), Brajana Patena (Brian Patten).
          Razlike su takođe vidne i kada se uporede uticaji prethodnog perioda. Ovo se jasno može ilustrovati na Eliotovom primeru. Uzorni tekst za pesnike Pokreta, svojom leksikom, tonom i porukom su Četiri kvarteta; u slučaju autora vezanih za Preporod, to je, pre svega, Prufrok. Larkinovi uzori iz neposredne ostrvske književne tradicije su Jejts (Yeats) i, nešto kasnije, Tomas Hardi (Thomas Hardy). Predstavnici nove pesničke scene, osim već pomenutih modernističkih autora, za pesnike Pokreta „izveštačenog i verbalistički praznog“ Tomasa, osim Paunda i Vilijamsa, otkrivaju i evropsku avangardu. Li Harvud se upoznaje sa Carom (Tzara) i prevodi ga, pesnici se interesuju za evropsko ekspresionističko, kubističko i nadrealističko slikarstvo. Takođe raste interesovanje i za Blejka, čije iluminisane knjige bivaju štampane zajedno sa izdanjima pesnika samog Preporoda. Jedan od najpopularnijih mislilaca ove decenije, i to ne samo na alternativnoj britanskoj, već, pre svega, na američkoj bit-sceni 60-ih, jeste neortodoksni marksista i pripadnik frankfurtske škole Herbert Markuze (Herbert Marcuse).
          Jedan od najranijih i, istovremeno, najsnažnijih uticaja američke nove poezije na autore Preporoda bili su bitnici, i to pre svega Ginzberg (Ginsberg), Korzo (Corso) i Ferlingeti (Ferlinghetti) – koji su, zajedno sa drugim evropskim i britanskim autorima, satima govorili poeziju pred sedam hiljada okupljenih u Rojal Albert Holu 1965. godine, na događaju koji je pokrenuo pravu lavinu sličnih čitanja, koja su se odigravala po pabovima i u malim knjižarama, kao i po slušaonicama univerziteta. Uticaj bitnika unosi u britansku poeziju nove motive: protestnu i socijalnu poeziju vezanu za ideje o društvenoj i individualnoj revoluciji, anti-ratnu poeziju, tematizovanje iskustva uživanja droga i seksualnog oslobođenja (čime se retrospektivno bavi Makjuan (Ian McEwan) u svom romanu Čezil bič). I u poeziji se jasno osetilo to povlačenje granice između starog i novog, „nas i njih“, odrazi procesa nastajanja novog post-modernog, post-industrijskog društva.
          Ogroman uticaj ostvarili su, takođe, i pesnici Blek Mauntin koledža i njuroške škole pesnika. Čarls Olson (Charles Olson) je magistralno uticao na veliki broj britanskih autora, kao i na razgradnju klasičnog ja-subjekta u njihovoj poeziji; naročito je, u tom pogledu, bila značajna njegova teorija projektivnog stiha. Rober Krili (Robert Creeley) je, takođe, poput Ginzberga, bio u Engleskoj i lično uticao na mlade pesnike, a posebno na Berija Maksvinija (Barry McSweeney), jednog od vodećih pesnika Preporoda sredinom 70-ih godina. Frenk O'Hara (Frank O'Hara) i Džon Ešberi (John Ashbery) bili su ključni za post-bit fazu razvoja poetike Lija Harvuda. Mladi britanski autori intenzivno objavljuju knjige njihovih pesama i ostvaruju lične kontakte.
          Pod uticajem Toma Rovorta, kojeg Mardžori Perlof (Marjorie Perloff) naziva sivom eminencijom američke jezičke poezije, mlađi britanski pesnici se krajem 70-ih godina u velikoj meri okreću konkretnoj i eksperimentalnoj poeziji, mejl-artu, procesualnoj i konceptualnoj umetnosti, kao i performansu. To je posebno vidljivo u stvaralaštvu Alana Fišera (Allen Fisher) i Bila Grifitsa (Bill Grifiths) koji eksperimentiše sa kolažiranjem nađenih tekstova, naročito novinskih vesti. Na prelasku 70-ih u 80-te godine, energija Preporoda britanske poezije daće, jednim delom, zamah onome što se 90-ih godina počelo nazivati Lingvistički inovativnom poezijom (Lingvisticaly Inovative Poetry), a čiji će se predstavnici tek jednim delom oslanjati na autore Preporoda i njihove modernističke i američke uzore, a sve više na francusku poststrukturalističku teoriju (naročito su za njih bili značajni Derida, Lakan i Liotar) i američku jezičku poeziju.
           Ovaj pregled ima za cilj da da početnu informaciju o jednoj bogatoj i raznovrsnoj poetskoj sceni. Kako su i pesme nekih britanskih pesnika druge polovine dvadesetog veka, koji na engleskom govornom područiju već decenijama slove za klasike, prevođene na srpski jezik samo u manjem obimu, i pošto čak ni velika većina najvažnijih američkih poratnih pesnika, koji su ostvarili određujući uticaj na poeziju Preporoda, nema kod nas knjigu svojih izabranih pesama, kao i usled teške dostupnosti njihovih knjiga na engleskom jeziku kod nas, veoma je teško precizno odrediti poetički položaj Preporoda britanske poezije. Ovaj izbor pokušava da, koncentrišući se na predstavljanje delića opusa Roja Fišera, Dž. H. Prina, Lija Harvuda i Alena Fišera, koji uz Toma Rovorta, kao preteče Lingvistički inovativne poezije, čine okosnicu poetike Preporoda, pruži obrise ove pesničke formacije.

 

Bojan Vasić je rođen 1985. godine u Banatskom Novom Selu. Apsolvent je srpskog jezika i književnosti. Objavljivao je u časopisima Povelja, Zarez i Ulaznica. Dobitnik je nagrade Mladi Dis za 2009. godinu. Objavio je zbirku pesama Srča (Čačak, 2009) za koju je dobio nagradu Matićev šal. Uređuje studentski književni časopis Znak.